ข้อมูล : คู่มือการฝึกหัดดนตรีพื้นบ้านล้านนา (สะล้อ ซอ ซึง)                                                     โดยครู สุคำ   แก้วศรี ดนตรีไทยพื้นบ้านล้านนา         เครื่องดนตรีไทยล้านนาส่วนใหญ่ จะมีน้ำหนักเบาสามารถนำติดตัวไปได้ง่าย ส่วนการประดิษฐ์รูปร่าง หรือโครงสร้าง ของเครื่องดนตรีแต่ละชนิด ก็ไม่มีการบ่งบอกหรือบังคับไว้ชัดเจนว่าต้องกว้างยาวเท่าไร โดยรับเอาแบบอย่างและกรรมวิธีการทำสืบต่อจากบรรพบุรุษ  การบรรเลงก็เช่นกัน ไม่มีกฏเกณฑ์ที่ แน่ชัด ส่วนใหญ่จะเป็นการเลียนเสียงธรรมชาติ และเป็นลำนำหรือทำนองสั้นๆ ง่ายๆ บรรเลงกลับไป กลับมาจนพอใจ จึงจะหยุดเปลี่ยนเพลงใหม่ วงดนตรีพื้นเมือง อาจจำแนกตามประเภทของเครื่องดนตรีได้ดังนี้ 1. ประเภทวงเครื่องสายพื้นเมือง เรียกว่า วง สะล้อ ซอ ซึง ประกอบด้วย สะล้อ ซึง ปี่หรือขลุ่ยพื้นเมือง (หรือขลุ่ยหลีบ) ใช้กลองพื้นเมือง (กลองป่งป้ง) และฉาบ เป็นเครื่องประกอบจังหวะ สำหรับฉิ่งไม่นิยม ใช้กับวงประเภทนี้ แต่จะนำมาใช้ก็ได้ 2. วงปี่จม เป็นวงประเภทเครื่องเป่า จะมีปี่ขนาดต่างๆ กัน เล่นรวมกัน 3 -4 เลา หรืออาจจะเล่นถึง 5 เลา โดยมีซึงเป็นเครื่องประกอบ ซึ่งจะทำหน้าที่เป็นเครื่องประกอบทำนองและจัีงหวะ จะไม่ใช้เครื่องประกอบ จังหวะอย่างอื่นมาร่วมเล่นด้วย วงปี่จุมจะใช้ประกอบการซอ 3.วงป้าดก๊อง หรือวงเท่งติ้ง มีลักษณะคล้ายวงปี่พาทย์ จะมีระนาด ป๊าด(ฆ้องวง) ปี่แน ฉาบใหญ่(สว่า) กลองเท่งติ๊ง (ตุ้มปิ้ง) 4. วงก๊องก๋อง เป็นวงประเภทที่ใช้กลองเป็นเครื่องดนตรีหลัก ในการบรรเลง มีหลายประเภท เช่น    4.1 วงก๋องตึ่งนง หรือ ตึ้งบ้ง มีกลองแอว กลองตะล๊ดป๊ด และฉาบใหญ่ (สว่า) มีการนำปี่แนมาประกอบ ใช้บรรเลงประกอบการฟ้อนเล็บและขบวนแห่ครัวทาน    4.2 วงกลองปู่จา (บูชา) มีกลองสองหน้าขนาดใหญ่และขนาดเล็ก เรียกว่า ลูกตุบ อีกประมาณ 3 ลูก เวลาตีจะมีผู้ตีใช้ไม้เรียวเล็ก ๆ ตี ข้างกลอง ตีให้จังหวะ เรียกว่า ตีแสะ บางแห่งอาจจะนำฆ้องใหญ่ ฆ้องโหม่งขนาดกลาง และฉาบใหญ่ เป็นเครื่องประกอบจังหวะ นิยมใช้ตีเมื่อเป็นสัญญาณบอกเหตุ เรียกประชุม แจ้งเหตุฉุกเฉิน ตีเป็นสัญญาณบอกวันโกน ตี เป็นพุทธบูชาในวันพระ หรือ ตีเป็น มหรสพในงานบุญของวัด    4.3 กลองสะบัดชัย เป็นกลองที่ย่อส่วนมาจากกลองในข้อ 4.2 โดยลดขนาดตามความยาวของตัวกลอง ลง แล้วใส่คานหาม ใช้คนหาม 2 คน เพื่อให้สะดวกต่อการเคลื่อนย้าย เพื่อนำมาประกอบในขบวนแห่ การตี ผู้ตีกลองจะฟ้อนเชิง (เจิง) ตบมะผาบ และใส่ลีลาการต่อสู้ เช่น การใช้ หมัด เท้า เข่า ศอก ประกอบการตี ทำให้น่าชมยิ่งขึ้น    4.4 วงกลองซิงฆ้อง คล้ายวงกลองยาวของภาคกลาง หรือกลองยาว ของชาวไต ในแคว้นสิบสองปันนา นิยมใช้ตีประกอบงานรื่นเริง งานปอยและขบวนแห่ต่างๆ --------------------------------------------------------------------------------------------------- เครื่องดนตรีพื้นบ้าน วงเครื่องสายล้านนา (วงสะล้อ ซอ ซึง) สะล้อ การฝึกเล่นสะล้อ การจับสะล้อ มือซ้าย จับคันสะล้อตั้งไว้ ใช้โคนหัวแม่มือและร่องนิ้วชี้คีบใต้สายอก หรือรัดอกไว้เล็กน้อย (ประมาณ 1 -2 ซม.) ให้พอดีกับตำแหน่งที่จะสามารถใช้นิ้วทั้ง 4 กดลงบนตำแหน่งเสียงได้ถนัด และบังคับคัน ซอไม่ให้โอนเอน หรือล้มได้ มือขวา จับคันสะล้อ ให้มืออยู่ในลักษณะแบมือ สอดนิ้วก้อย นิ้วนาง และนิ้วชี้ไว้ใต้คันชักและหางม้า หัวแม่มืออยู่บนคันชัก คล้ายกับจับปากกา แล้วหงายมือบังคับให้คันชักสะล้อวางและสีในแนวนอนขนาน กับพื้น --------------------------------------------------------------------------------- การฝึกหัดสีสะล้อลูก 3 (คู่5) 1. การสีสายเปล่า ถ้าต้องการสีซอให้เกิดเสียงที่ชัดเจน และเป็นเสียงที่มีคุณภาพ ควรฝึกหัดสีซอ สายเปล่าเสียก่อน โดยเริ่มดังนี้    1.1 นั่งจับคันสะล้อและคันชัก (ก๋ง) ให้มั่นคง    1.2 เริ่มใช้มือขวาลากคันชักออก (ควรใช้กำลังทั้งข้อมือและแขน) โดยลากคันชักให้สายก๋งถูกกับสาย สะล้อเส้นใน (สายทุ้ม) ออกเสียงพร้อมกับมือสีเป็นเสียง โด ลากคันชักออกจนสุดคันชักแล้วหยุด (เรียกว่า หนึ่งคัันชัก)    1.3 กระชับนิ้วหัวแม่มือ และนิ้วชี้นิ้วกลางให้มั่นคงและดันคันชักให้สายก๋งถูกกับสายเล็กที่อยู่ด้าน นอก (สายเอก) โดยดันคัันชักเข้าช้าๆ พร้อมกับออกเสียงเป็นเสียง ซอล ดันคันชักเข้าจนสุดคันชัก ดังภาพ    1.4 ชักออกสลับชักเข้า หนึ่งคันชักต่อหนึ่งเสียง แล้วใช้นิ้วกดลงบนสาย เพื่อให้เกิดเสียงดังนี้ กดนิ้วชี้ลงบนสายทุ้ม เป็นเสียง เร กดนิ้วกลางลงบนสายทุ้ม เป็นเสียง มี กดนิ้วนางลงบนสายทุ้ม เป็นเสียง ฟา สีสายเปล่า สายเอก เป็นเสียง ซอล กดนิ้วชี้ลงบนสายเอก เป็นเสียง ลา กดนิ้วกลางลงบนสายเอก เป็นเสียง ที กดนิ้วนางลงบนสายเอก เป็นเสียง โด สูง (ด') กดนิ้วก้อยลงบนสายเอก เป็นเสียง เร สูง (ร') ข้อมูล : คู่มือการฝึกหัดดนตรีพื้นบ้านล้านนา (สะล้อ ซอ ซึง)                                                                       โดยครู สุคำ   แก้วศรี                                           โรงเรียนดนตรีไทย กาสะลองคำ  จ.เชียงราย                                                                            โทร 053-716591